مقدمه
واکسیناسیون کودکان یکی از بزرگترین موفقیتهای بهداشت عمومی بهشمار میرود و توانسته است جان میلیونها نفر را نجات دهد. بهگزارش یونیسف، ایمنسازی (تزریق واکسن) با آموزش سیستم ایمنی بدن، از بروز بیماریهای خطرناک جلوگیری میکند؛ بهطوریکه هر سال بین ۳٫۵ تا ۵ میلیون نفر بهواسطهی واکسنها از مرگ نجات مییابند.
با این حال، هنوز هم میلیونها کودک در جهان از این فرصت حیاتی محروم میمانند. طبق گزارش صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف)، در سال گذشته بیش از ۱۴ میلیون نوزاد حتی یک دوز واکسن دریافت نکردهاند و در معرض ابتلا به بیماریهای شدید اما قابل پیشگیری قرار گرفتهاند. این آمار هشداردهنده نشان میدهد چرا واکسیناسیون کودکان همچنان یک موضوع بسیار مهم و ضروری است.
واکسیناسیون چیست و چگونه عمل میکند؟
واکسیناسیون فرآیندی است که طی آن با تزریق میکروبهای ضعیفشده یا غیرفعال (یا قطعاتی از میکروبها)، بدن فرد را در برابر بیماریها مصون میکنیم. واکسنها سیستم ایمنی کودک را آموزش میدهند تا با عوامل بیماریزا مبارزه کند، بدون آنکه خودِ بیماری را ایجاد کنند.
به بیان دیگر:
- واکسن حاوی بخشهایی از ویروسها یا باکتریهاست که باعث تحریک سیستم ایمنی میشود.
- سیستم ایمنی، آنتیبادیهای محافظتی تولید میکند.
- پس از واکسینهشدن، اگر کودک در آینده با میکروب واقعی مواجه شود، سیستم ایمنی او بهسرعت آن را شناسایی کرده و نابود میکند.
نوزادان به طور طبیعی با سیستم ایمنی نابالغ متولد میشوند و در ماهها و سالهای اولیه زندگی در برابر بسیاری از عفونتها آسیبپذیرتر هستند. کودکان هر روز در معرض هزاران میکروب محیطی قرار میگیرند؛ در حالیکه سیستم ایمنی آنها میتواند با بسیاری از این میکروبها مقابله کند، برخی از بیماریهای عفونی خطرناک (مانند سرخک یا سیاهسرفه) برای سیستم ایمنی ضعیف نوزاد قابل مهار نیستند.
واکسیناسیون با تقویت سیستم دفاعی طبیعی بدن، به کودکان کمک میکند تا در برابر این بیماریهای شدید محافظت شوند. بنابراین واکسیناسیون نوعی سرمایهگذاری بر سلامت آیندهی کودک محسوب میشود که از ابتلا و مرگومیر ناشی از بیماریهای واگیردار جلوگیری میکند.
چرا واکسنها برای کودکان ضروری هستند؟
۱. پیشگیری از بیماریهای کشنده
واکسیناسیون، کودکان را در برابر بیماریهای مرگبار و ناتوانکننده محافظت میکند.
نمونههای تاریخی:
- بیماری آبله، که در قرن بیستم میلیونها نفر را به کام مرگ کشاند، در سال ۱۹۸۰ به لطف واکسیناسیون جهانی ریشهکن شد.
- موارد ابتلا به فلج اطفال از سال ۱۹۸۸ تاکنون بیش از ۹۹٪ کاهش یافته است و میلیونها کودک از خطر فلجشدن نجات یافتهاند.
بدون واکسیناسیون، کودکان در معرض ابتلا به بیماریهایی قرار دارند که میتواند به شدت به سلامتی آنها آسیب برساند یا حتی موجب مرگشان شود. به گفتهی مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC)، در صورت واکسننزدن، خطر بیماریهایی مانند سرخک و سیاهسرفه که میتوانند برای کودکان کشنده باشند، بهطور قابل توجهی افزایش مییابد.
۲. کاهش مرگومیر و نجات جان کودکان
طی حدود پنجاه سال گذشته، واکسیناسیون نقش بزرگی در کاهش مرگومیر کودکان ایفا کرده است. طبق آمارهای جهانی، ایمنسازی کودکان سهم بسزایی در ارتقای بقای کودکان داشته و میلیونها زندگی را نجات داده است.
یک مثال مهم:
واکسن سرخک بهتنهایی توانسته نزدیک به ۹۴ میلیون زندگی را حفظ کند و از مرگ کودکان بر اثر این بیماری جلوگیری نماید.
با واکسینهکردن بهموقع فرزندان، والدین از بروز بیماریهایی جلوگیری میکنند که در گذشته عامل اصلی مرگومیر اطفال بودند.
۳. محافظت جمعی (ایمنی گلهای)
واکسیناسیون نهتنها از فرد واکسینهشده محافظت میکند، بلکه با ایجاد ایمنی جمعی در جامعه، از گسترش بیماریها نیز جلوگیری مینماید. هرچه پوشش واکسن در جامعه بالاتر باشد، احتمال بروز همهگیری پایینتر میآید؛ زیرا میکروبها نمیتوانند بهراحتی از فردی به فرد دیگر منتقل شوند.
تجربهها نشان دادهاند:
- زمانی که نرخ واکسیناسیون کاهش یابد، بیماریهایی مثل سرخک نخستین بیماریهایی هستند که دوباره شیوع پیدا میکنند.
- برای مثال در سال ۲۰۲۴، به دنبال افت پوشش ایمنسازی در برخی مناطق، اروپا و آسیای مرکزی بالاترین میزان موارد سرخک در ۲۵ سال اخیر را تجربه کردند.
این نمونهها بهخوبی اهمیت واکسیناسیون همگانی را در پیشگیری از شیوع دوبارهی بیماریهای قدیمی نشان میدهد.
۴. ورود به نظام خدمات بهداشتی
برای بسیاری از خانوادهها، اولین واکسن کودک به معنای نخستین ارتباط آنها با نظام مراقبتهای اولیهی بهداشتی است. این فرصت باعث میشود علاوه بر واکسیناسیون، خدمات دیگری مانند:
- پایش رشد کودک
- مشاورهی تغذیهای
- آموزش مراقبتهای بهداشتی
نیز به خانواده ارائه شود.
بدین ترتیب، واکسنزدن تنها محافظت در برابر یک بیماری خاص نیست؛ بلکه دریچهای به سوی بهرهمندی از سایر خدمات سلامت کودک باز میکند.
ایمنی و بیخطر بودن واکسنها
یکی از نگرانیهای رایج والدین، ایمنی واکسنها است. خوشبختانه، واکسنهای کودکان تحت دقیقترین بررسیها و آزمونها قرار میگیرند تا تا حد امکان بیخطر و مؤثر باشند.
۱. بررسیهای قبل از تأیید
پیش از تأیید هر واکسن جدید:
- سالها آزمایشهای آزمایشگاهی و بالینی انجام میشود.
- اثربخشی و ایمنی آن روی گروههای مختلف بررسی میشود.
- تنها در صورت تأیید نهادهای علمی و تنظیمگر، وارد برنامههای واکسیناسیون میشود.
۲. پایش مداوم بعد از عرضه
بعد از شروع مصرف عمومی واکسن نیز نهادهایی مانند سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) و CDC به طور مداوم بر ایمنی واکسنها نظارت میکنند. این نظام پایش باعث میشود کوچکترین عوارض ناخواستهی جدی بهسرعت شناسایی و بررسی شوند.
یونیسف تأکید میکند که:
- عوارض جانبی واکسنها عموماً خفیف و کوتاهمدت هستند.
- عوارض جدی بسیار نادر میباشند.
۳. عوارض شایع و طبیعی
بعد از دریافت واکسن، ممکن است کودک دچار علایمی شود که نشاندهندهی واکنش طبیعی بدن در برابر واکسن است. عوارض خفیف شایع شامل:
- تب خفیف
- بیحالی یا بدندرد خفیف
- قرمزی یا تورم در محل تزریق
این عوارض معمولاً طی یکی دو روز خودبهخود برطرف میشوند.
۴. عوارض نادر اما مهم
بروز عوارض بسیار جدی مانند واکنش آلرژیک گسترده بسیار نادر است؛ بهطوریکه منافع واکسیناسیون، به مراتب بیش از ریسک اندک چنین عوارضی ارزیابی میشود.
اگر والدین دربارهی ایمنی یک واکسن خاص نگرانی یا سؤالی دارند، توصیه میشود با پزشک کودکان خود مشورت کنند تا اطلاعات معتبر و علمی دریافت نمایند.
توصیه سازمانهای معتبر بینالمللی
۱. سازمان جهانی بهداشت (WHO)
سازمان جهانی بهداشت واکسیناسیون را:
- یک حق مسلم بشری
- و از مؤثرترین سرمایهگذاریها در حوزه سلامت
میداند. بر اساس اعلام این سازمان، در حال حاضر واکسنهایی برای پیشگیری از بیش از ۳۰ نوع بیماری خطرناک در دسترس است که به افراد در تمام سنین کمک میکند زندگی سالمتر و طولانیتری داشته باشند.
برنامههای ایمنسازی جزء جداییناپذیر مراقبتهای بهداشتی اولیه هستند و نقش مهمی در تأمین امنیت سلامت جهانی ایفا میکنند.
۲. CDC (مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا)
CDC بر پایبندی به جدول زمانی واکسیناسیون توصیهشده برای کودکان تأکید دارد. طبق دستورالعملهای این سازمان:
- اغلب نوزادان باید در دو سال اول زندگی خود، در برابر حدود ۱۴ بیماری خطرناک (مانند فلج اطفال، سرخک، دیفتری، کزاز، سیاهسرفه، هپاتیت و غیره) واکسینه شوند.
- عدم واکسیناسیون بهموقع، کودکان را در سنین پایین در معرض بیماریهایی قرار میدهد که میتواند موجب بستریشدن یا حتی مرگ آنها شود.
۳. یونیسف (UNICEF) و دسترسی جهانی به واکسن
سازمانهای بینالمللی مانند یونیسف در کنار WHO و CDC تلاش میکنند تا هیچ کودکی از واکسنهای نجاتبخش محروم نماند.
یونیسف، بهعنوان بزرگترین خریدار واکسن در جهان:
- هر سال بیش از ۲ میلیارد دوز واکسن را تأمین و توزیع میکند.
- این میزان واکسن تقریباً نیمی از کودکان زیر پنج سال جهان را پوشش میدهد.
این تلاشها بههمراه ابتکاراتی نظیر دستورکار ایمنسازی ۲۰۳۰ (IA2030) از سوی مجامع جهانی صورت میگیرد تا اطمینان حاصل شود که تا سال ۲۰۳۰ همهی کودکان در هر کجای دنیا به واکسنهای لازم دسترسی دارند.
هدف نهایی این است که هیچ کودکی بهدلیل فقدان واکسن، از یک بیماری قابل پیشگیری رنج نبرد.
نتیجهگیری
واکسیناسیون کودکان یک ضرورت انکارناپذیر برای تضمین سلامتی نسل آینده است. شواهد علمی و تجربیات تاریخی نشان میدهد که واکسنها تا چه حد در مهار بیماریهای واگیردار مؤثر بوده و به نجات جان کودکان کمک کردهاند.
بر اساس ارزیابیهای اقتصادی جهانی، هر یک دلار سرمایهگذاری در واکسیناسیون کودکان، میتواند دهها برابر صرفهجویی و فایدهی اقتصادی در پی داشته باشد؛ چرا که از هزینههای درمان بیماریها و عوارض طولانیمدت آنها میکاهد.
به یاد داشته باشیم که:
هیچ کودکی نباید بر اثر بیماریای که راه پیشگیری آن را میدانیم، جان خود را از دست بدهد.
والدین و سرپرستان با واکسینهکردن بهموقع فرزندان خود بر اساس توصیههای پزشکان و سازمانهای معتبر، نهتنها سلامت عزیزان خود را تضمین میکنند، بلکه سهمی بزرگ در سلامت جامعه و آیندهای عاری از بیماریهای قابل پیشگیری ایفا خواهند کرد.
خلاصه نکات کلیدی
- واکسیناسیون کودکان هر سال بین ۳٫۵ تا ۵ میلیون مرگ را در جهان پیشگیری میکند.
- هنوز بیش از ۱۴ میلیون نوزاد در سال حتی یک دوز واکسن دریافت نمیکنند و در معرض بیماریهای قابل پیشگیری قرار دارند.
- بیماری آبله در سال ۱۹۸۰ ریشهکن شد و موارد فلج اطفال از ۱۹۸۸ تاکنون بیش از ۹۹٪ کاهش یافته است.
- واکسن سرخک بهتنهایی نزدیک به ۹۴ میلیون زندگی را حفظ کرده است.
- در سال ۲۰۲۴، بهدلیل کاهش پوشش واکسیناسیون، اروپا و آسیای مرکزی بالاترین میزان موارد سرخک در ۲۵ سال اخیر را تجربه کردند.
- یونیسف سالانه بیش از ۲ میلیارد دوز واکسن تأمین میکند که حدود نیمی از کودکان زیر پنج سال جهان را پوشش میدهد.
- واکسنها عموماً عوارض خفیف و کوتاهمدت دارند و عوارض جدی بسیار نادر هستند؛ منافع آنها بهمراتب از ریسکهایشان بیشتر است.
- هر ۱ دلار هزینه برای واکسیناسیون میتواند دهها دلار صرفهجویی در هزینههای درمانی و اجتماعی ایجاد کند.